Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur; bu kural 1 Eylül 2023’ten beri uygulanmaktadır (HUAK m.18/B). Tahliye, kira tespiti, kira alacağı ve depozito iadesi gibi davalar bu kapsamdadır. Buna karşılık kiracının icra dairesi üzerinden ilamsız icra yoluyla tahliyesi arabuluculuk şartına tabi değildir. Bu yazıda kira uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuğun kapsamını, sürecin nasıl işlediğini ve dikkat edilmesi gereken süreleri anlatıyoruz.
Zorunlu arabuluculuk ne zaman başladı ve neleri kapsıyor?
7445 sayılı Kanun’la Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’na eklenen 18/B maddesi, 1 Eylül 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu tarihte ilk derece mahkemelerinde, bölge adliye mahkemelerinde ve Yargıtay’da görülmekte olan davalara bu dava şartı uygulanmamıştır (HUAK geçici m.3).
Maddeye göre aşağıdaki uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (HUAK m.18/B/1):
- Kiralanan taşınmazların İcra ve İflas Kanunu’na göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümler hariç olmak üzere, kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar,
- Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar,
- Kat Mülkiyeti Kanunu’ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar,
- Komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar.
“Dava şartı” demek, arabulucuya başvurulmadan açılan davanın esasına girilmeden usulden reddedilmesi demektir. Davacı, anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır. Eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; arabulucuya hiç başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa dava doğrudan usulden reddedilir (HUAK m.18/A).
Hangi kira uyuşmazlıkları arabuluculuğa tabi?
Kanun “kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar” ifadesini kullandığı için kapsam geniştir. Aşağıdaki tablo, sık karşılaşılan durumları özetler.
| Uyuşmazlık | Arabuluculuk zorunlu mu? |
|---|---|
| İhtiyaç, yeniden inşa, 10 yıllık uzama süresi nedeniyle tahliye davası | Evet |
| İki haklı ihtar veya temerrüt nedeniyle mahkemede açılan tahliye davası | Evet |
| Tahliye taahhüdüne dayanarak mahkemede açılan tahliye davası | Evet |
| Kira tespit (kira bedelinin belirlenmesi) davası | Evet |
| Kira alacağı davası, itirazın iptali davası | Evet |
| Depozito (güvence bedeli) iadesi, kiralanandaki hasar tazminatı | Evet |
| İhtarlı ödeme emriyle icra yoluyla tahliye (İİK m.269) | Hayır |
| Tahliye taahhüdüne veya (konut ve çatılı işyeri dışındaki kiralarda) süre bitimine dayalı tahliye emri (İİK m.272) | Hayır |
İcra yolu ile dava yolunun birbirinden ayrılması önemlidir. Örneğin kira borcu için ihtarlı ödeme emri gönderip icra mahkemesinden tahliye istemek arabuluculuk gerektirmez. Ancak kiracı itiraz eder ve kiraya veren bu itirazı genel mahkemede itirazın iptali davasıyla aşmak isterse, bu dava kira ilişkisinden kaynaklandığı için önce arabulucuya başvurulması gerekir. Ayrıntılar için kira ödenmezse ne yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Arabuluculuk süreci nasıl işler?
- Arabuluculuk bürosuna başvurunBaşvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna, büro yoksa görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır (HUAK m.18/A). Kira davalarında bu genellikle kiralananın bulunduğu yerdir.
- Arabulucu görevlendirilirBüro, listeden bir arabulucu görevlendirir. Arabulucu tarafları bilgilendirir ve ilk toplantıya davet eder.
- Görüşmeler yapılırArabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hallerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir (HUAK m.18/A).
- Son tutanak düzenlenirTaraflara ulaşılamaması, tarafların katılmaması, anlaşma veya anlaşamama hallerinde arabulucu süreci sona erdirir ve son tutanağı düzenler.
- Anlaşma yoksa dava açılırAnlaşma sağlanamazsa son tutanak dava dilekçesine eklenerek sulh hukuk mahkemesinde dava açılır (HMK m.4).
Kiracı da arabulucuya başvurabilir mi?
Evet. Kanun başvuruyu kiralayana özgülememiştir; kira ilişkisinden kaynaklanan bir talebi olan her iki taraf da (örneğin depozitosunu geri alamayan veya kiralanandaki ayıbın giderilmesini isteyen kiracı) dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorundadır. Taraflar görüşmelere bizzat, kanuni temsilcileri veya avukatları aracılığıyla katılabilir (HUAK m.15/6).
Başvurunun yanlış büroya yapılması da sorun yaratabilir. Arabulucu, büronun yetkili olup olmadığını kendiliğinden dikkate alamaz; ancak karşı taraf en geç ilk toplantıda, belgelerini sunarak büronun yetkisine itiraz edebilir. Bu durumda dosya sulh hukuk mahkemesine gönderilir ve mahkeme en geç bir hafta içinde yetkili büroyu kesin olarak belirler. Yetkisiz büroya yapılan başvuru tarihi, kararın tebliğinden itibaren bir hafta içinde yetkili büroya başvurulursa yetkili büroya başvuru tarihi olarak kabul edilir (HUAK m.18/A/8).
Süreler ve hak düşürücü süreler bakımından etkisi nedir?
Kira hukukunda pek çok süre bir aylıktır ve hak düşürücü niteliktedir (ör. ihtiyaç nedeniyle tahliye, iki haklı ihtar, tahliye taahhüdü). Kanun bu nedenle önemli bir güvence getirmiştir: Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (HUAK m.18/A).
Arabuluculuk başvurusunun, dava açma süresi içinde yapılması gerekir. Süre dolduktan sonra yapılan başvuru, kaybedilmiş bir hakkı geri getirmez. Ayrıca süre, son tutanaktan sonra kaldığı yerden işlemeye devam eder; kalan gün sayısının doğru hesaplanması önemlidir.
Dava açılmadan önce ihtiyati tedbir kararı alınmışsa, HMK’daki dava açma süresi de arabuluculuk sürecinde işlemez. Arabuluculuk başvurusundan sonra başvuran taraf aleyhine aynı uyuşmazlıkla ilgili icra takibi yapılırsa, başvuran tarafın son tutanaktan itibaren iki hafta içinde menfi tespit davası açması halinde İİK m.72/2 hükmü uygulanır (HUAK m.18/A).
İlk toplantıya katılmamanın sonucu nedir?
Taraflardan biri geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmazsa ve bu nedenle arabuluculuk sona ererse, bu durum son tutanağa yazılır. Toplantıya katılmayan taraf, açılacak davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur ve bu taraf lehine vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir. Her iki taraf da ilk toplantıya katılmazsa, açılacak davada tarafların yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır (HUAK m.18/A/11).
Geçerli mazeretin ne olduğu ve belgelendirilmesi somut olaya göre değerlendirilir; mazeret varsa arabulucuya önceden bildirilmesi yerinde olur. Bu nedenle davetiye alındığında görüşmeye katılmak, anlaşmaya varılamasa bile ileride karşılaşılabilecek mali sonuçlar bakımından önemlidir.
Anlaşma sağlanırsa ne olur?
Taraflar anlaşırsa anlaşma belgesi düzenlenir. Taşınmazla ilgili anlaşmalar, kanunlardaki sınırlamalar ile usul ve esaslar gözetilerek düzenlenir. Bu madde kapsamındaki anlaşma belgeleri için icra edilebilirlik şerhi alınması zorunludur. Şerh, taşınmazla ilgili anlaşma belgeleri bakımından taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden alınır; mahkeme anlaşmanın içeriğini arabuluculuğa ve cebri icraya elverişli olup olmadığı yönünden denetler (HUAK m.18/B/2-3).
Pek çok uyuşmazlıkta taraflar, avukatları ve arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi şerh aranmaksızın ilam niteliğinde sayılır (HUAK m.18/4).
18/B kapsamındaki anlaşma belgelerinde icra edilebilirlik şerhi alınması zorunludur (HUAK m.18/B-3). Avukat imzası tek başına yeterli değildir.
Taşınmazla ilgili olmayan anlaşma belgelerinde şerh, arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden alınır (HUAK m.18/B-3). Ayrıntılar için arabuluculuk anlaşma belgesi ilam yerine geçer mi yazısına bakabilirsiniz.
Arabuluculuk sonunda anlaşmaya varılan konularda taraflar dava açamaz (HUAK m.18). Örneğin tahliye tarihi ve kira bedeli konusunda anlaşma sağlanmışsa, bu konuların yeniden mahkemeye taşınması mümkün değildir.
Görüşmelerde neler konuşulabilir?
Kira arabuluculuğunda taraflar, kanunun emredici sınırları içinde kalmak kaydıyla, uyuşmazlığı çözecek her konuyu konuşabilir. Uygulamada sık görülen başlıklar şunlardır: kiralananın boşaltılacağı tarih, birikmiş kira borcu için ödeme planı, yeni dönem kira bedeli, güvence bedelinin iadesi, kiralanandaki onarım ve masrafların kime ait olacağı.
Görüşmelerde yapılan teklifler ve kabuller gizlidir; anlaşma sağlanamazsa sonradan açılan davada delil olarak kullanılamaz ve mahkeme bunların açıklanmasını isteyemez (HUAK m.5). Örneğin kiracının belirli bir tarihte çıkmayı teklif etmesi, tahliye davasında aleyhine “kabul” olarak kullanılamaz.
Arabuluculuk; kira dışında ortaklığın giderilmesi ve kat mülkiyeti uyuşmazlıklarında da zorunludur. Bu konularda ortaklığın giderilmesi davası ve aidat ödemeyen kat maliki yazılarımıza bakabilirsiniz. Tahliye sebeplerinin genel özeti için ise kiracı nasıl çıkarılır yazımızı okuyabilirsiniz.
Arabuluculuk ücretini kim öder?
Kanun, arabuluculuk ücretinin kim tarafından karşılanacağını sürecin sonucuna göre düzenlemiştir (HUAK m.18/A/12-13):
- Anlaşma sağlanırsa: Arabuluculuk ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi’ne göre taraflarca eşit şekilde karşılanır.
- Taraflara ulaşılamaz, taraflar katılmaz veya iki saatten kısa görüşme sonunda anlaşılamazsa: İki saatlik ücret, Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir.
- İki saatten uzun görüşme sonunda anlaşılamazsa: İki saati aşan kısma ilişkin ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit şekilde karşılanır.
Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenen ve taraflarca karşılanan arabuluculuk ücreti, açılacak davada yargılama giderlerinden sayılır. Yani dava sonunda haksız çıkan taraf, bu gideri de üstlenebilir. Ücret tutarları her yıl yayımlanan tarifeye göre belirlendiğinden bu yazıda tutar verilmemiştir. Ücreti karşılayamayacak taraf, arabuluculuk bürosunun bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesinin kararıyla adli yardımdan yararlanabilir (HUAK m.13/3).
Arabuluculuk bürosunun yapması gereken zorunlu giderler ise anlaşma halinde anlaşma uyarınca taraflarca ödenir; anlaşma sağlanamazsa ileride haksız çıkacak taraftan tahsil edilmek üzere Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (HUAK m.18/A/14).
Arabuluculukta ulaşılan anlaşmanın içeriği önemlidir. Anlaşma belgesinde tahliye tarihi, ödenecek tutarlar, ödeme takvimi ve anahtar teslimi gibi hususların açık ve uygulanabilir şekilde yazılması, ileride icra edilebilirlik şerhi alınması ve gerekirse belgenin icraya konulması bakımından belirleyicidir. Belirsiz veya şarta bağlı ifadeler, anlaşmanın uygulanmasında yeni uyuşmazlıklara yol açabilir.
Taraflar arabuluculuk görüşmelerine bizzat katılabilecekleri gibi avukatları aracılığıyla da katılabilir. Kira uyuşmazlıklarında tahliye tarihi, birikmiş kira borcu, depozito iadesi ve yeni kira bedeli gibi birden fazla konunun aynı görüşmede birlikte ele alınması mümkündür; bu da uyuşmazlığın tek seferde çözülmesine imkân verebilir.
Arabulucu ev sahibinin mi kiracının mı tarafındadır?
Hiçbirinin. Arabulucu tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişidir; görevini özenle, tarafsız biçimde ve şahsen yürütmek, taraflar arasında eşitliği gözetmek zorundadır (HUAK m.2, m.9). Arabulucu, görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili sonradan açılan davada taraflardan birinin avukatı olamaz (HUAK m.9/4).
Arabulucu, sürecin başında tarafları arabuluculuğun esasları, süreci ve sonuçları hakkında aydınlatmakla yükümlüdür (HUAK m.11); ancak ev sahibine veya kiracıya hukuki danışmanlık yaparak bir tarafın çıkarını savunmaz.
Ne zaman avukata danışmak gerekir?
Arabuluculuk sürecine hazırlıklı girmek, hem anlaşma ihtimalini hem de anlaşma olmazsa açılacak davanın sağlıklı yürümesini etkiler. Hak düşürücü sürelerin hesabı, başvurunun doğru büroya yapılması, anlaşma belgesinin icra edilebilir nitelikte kaleme alınması ve uyuşmazlığın icra yoluyla mı dava yoluyla mı çözüleceği konuları birlikte değerlendirilmelidir.
Arabuluculuk bürosuna başvurmadan önce kira sözleşmesi, ödeme dekontları, ihtarnameler ve varsa tahliye taahhüdü gibi belgelerin hazırlanması, görüşmenin somut verilerle yürütülmesini kolaylaştırır. Dava şartı arabuluculuğun genel çerçevesi için zorunlu arabuluculuk nedir yazısına bakabilirsiniz.
Somut dosyanızın değerlendirilmesi için bir avukattan destek alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Kira davalarında arabuluculuk zorunlu mu?
Evet. Tahliye, kira tespiti, kira alacağı, depozito iadesi gibi kira ilişkisinden kaynaklanan davalarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir (HUAK m.18/A, 18/B).
İcra yoluyla tahliyede arabuluculuk gerekir mi?
Hayır. Kanun, kiralanan taşınmazların İcra ve İflas Kanunu'na göre ilamsız icra yoluyla tahliyesine ilişkin hükümleri arabuluculuk zorunluluğunun dışında tutmuştur (HUAK m.18/B/1-a).
Kira arabuluculuğu ne kadar sürer?
Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde süreci sonuçlandırır. Bu süre zorunlu hallerde arabulucu tarafından en fazla bir hafta uzatılabilir (HUAK m.18/A).
Arabuluculukta anlaşılırsa ne olur?
Anlaşma belgesi düzenlenir. Kira ve taşınmaza ilişkin uyuşmazlıklarda anlaşma belgesine icra edilebilirlik şerhi alınması zorunludur; şerh, taşınmazla ilgili belgelerde taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden alınır (HUAK m.18/B). Üzerinde anlaşılan konularda taraflar dava açamaz.
Kira tespit davası için arabuluculuk gerekir mi?
Kira bedelinin belirlenmesine ilişkin uyuşmazlık da kira ilişkisinden kaynaklandığı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak gerekir.
Kira arabuluculuğunda anlaşma belgesi doğrudan icraya konulabilir mi?
Hayır, bu uyuşmazlıklarda belgenin icra edilebilirliğine ilişkin şerh alınması zorunludur (HUAK m.18/B-3). Şerh alındıktan sonra belge ilam niteliğinde olur.
Ev sahibi arabuluculuğa gelmezse ne olur?
İlk toplantıya geçerli mazeretsiz katılmayan taraf son tutanakta belirtilir ve sonraki davada haklı çıksa bile masraf yaptırımıyla karşılaşır (HUAK m.18/A-11). Bkz. toplantıya gitmezsem ne olur.
Dayanak mevzuat ve kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Yazı, 16 Kasım 2026 tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır; bu tarihten sonra mevzuat ve içtihat değişmiş olabilir.