Ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk, konusu bir miktar para olan ticari alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açmadan önce zorunludur (TTK m.5/A). Konusu para olmayan ticari davalar bu kapsamın dışındadır. Arabulucunun süreci tamamlama süresi altı hafta olup zorunlu hâllerde iki hafta uzatılabilir. Bu yazıda ticari arabuluculuğun kapsamını, sürecini ve anlaşma belgesinin özelliklerini anlatıyoruz.
Ticari dava nedir?
TTK’ya göre ticari dava iki gruptan oluşur (TTK m.4):
- Her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan hukuk davaları,
- Tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın; Türk Ticaret Kanununda, Türk Medeni Kanununun rehin karşılığı ödünç verme işine ilişkin hükümlerinde, Türk Borçlar Kanununun işletme devri, rekabet yasağı, yayın, kredi mektubu, komisyon, ticari temsil, havale ve saklama sözleşmelerine dair belirli hükümlerinde, fikrî mülkiyet mevzuatında, borsa ve pazar gibi yerlere ilişkin özel hükümlerde ve bankalar ile finansal kurumlara ilişkin düzenlemelerde öngörülen hususlardan doğan davalar.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, birinci grubun her iki tarafın da ticari işletmesiyle ilgili olmayı aramasıdır. Taraflardan yalnızca biri tacirse ve uyuşmazlık kanunda sayılan özel hükümlerden de doğmuyorsa, dava ticari dava sayılmayabilir. Örneğin bir şirket ile tüketici arasındaki uyuşmazlık genellikle tüketici uyuşmazlığıdır; bu durumda tüketici uyuşmazlıklarındaki arabuluculuk kuralları gündeme gelir.
Ticari davalara kural olarak asliye ticaret mahkemesi bakar (TTK m.5/1). Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerde ticari davalara asliye hukuk mahkemesi bakar (TTK m.5/4). Bir uyuşmazlığın ticari dava sayılıp sayılmadığı, arabuluculuk şartının uygulanıp uygulanmayacağını da belirler. Bu nedenle ilk soru, davanın ticari nitelikte olup olmadığıdır.
Hangi ticari davalarda arabuluculuk zorunlu?
TTK m.5/A-1’e göre, TTK m.4’te ve diğer kanunlarda belirtilen ticari davalardan konusu bir miktar para olan:
- alacak davaları,
- tazminat davaları,
- itirazın iptali davaları,
- menfi tespit davaları (borçlu olmadığının tespiti),
- istirdat davaları (ödenmemesi gereken paranın geri istenmesi)
açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. İtirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları 7445 sayılı Kanunla açıkça metne eklenmiştir.
Fatura alacağı, satış bedeli, hizmet bedeli, ticari sözleşmeden doğan tazminat; ticari alacağa ilişkin icra takibine itiraz üzerine açılan itirazın iptali davası; ticari bir borç için menfi tespit veya istirdat davası.
Konusu bir miktar para olmayan ticari davalar; örneğin şirket genel kurul kararının iptali veya bir hakkın varlığının tespiti gibi para dışındaki talepler. Bu davalarda taraflar isterse ihtiyari arabuluculuğa gidebilir.
Sigorta uyuşmazlıklarında durum tartışmalıdır. Trafik sigortasından kaynaklanan tazminat taleplerinde dava şartı arabuluculuk konusunda farklı uygulamalar bulunmaktadır; kasko gibi sigortalı ile kendi sigortacısı arasındaki uyuşmazlıklar ise ticari veya tüketici niteliğine göre arabuluculuğa tabi olabilir. Dava açmadan önce somut dosya değerlendirilmelidir. Sigortada ayrıca sigortaya başvuru şartı ve Sigorta Tahkim Komisyonu yolu da vardır.
Ticari arabuluculuk süreci nasıl işler?
Ticari arabuluculukta da HUAK m.18/A’daki genel dava şartı arabuluculuk kuralları uygulanır; süreçteki en belirgin fark süredir (anlaşma belgesine ilişkin özel imza kuralı aşağıda ayrıca anlatılmıştır).
- BaşvuruUyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna, büro yoksa görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne başvurulur (HUAK m.18/A-4).
- Arabulucu görevlendirilirBüro listeden arabulucu belirler; taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir (HUAK m.18/A-5).
- İlk toplantıya davetArabulucu, şirket yetkilileri dahil tarafları her türlü iletişim aracıyla bilgilendirir ve davet eder; avukatı olsa bile asıl tarafı da bilgilendirir (HUAK m.18/A-7).
- Görüşmeler (6+2 hafta)Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatabilir (TTK m.5/A-2).
- Son tutanakAnlaşma olmazsa son tutanağın aslı veya arabulucunun onayladığı örneği dava dilekçesine eklenir (HUAK m.18/A-2).
Taraflar görüşmelere bizzat, kanuni temsilcileri (şirketlerde yetkili temsilciler) veya avukatları aracılığıyla katılabilir; uyuşmazlığın çözümüne katkı sağlayabilecek uzman kişiler de görüşmelerde hazır bulundurulabilir (HUAK m.15/6). Mali müşavir veya teknik uzman bulundurmak, özellikle hesap uyuşmazlıklarında görüşmeyi somutlaştırabilir.
Şirketi görüşmelerde kim temsil eder?
Şirketler görüşmelere kanuni temsilcileri, yani şirketi temsile yetkili kişiler aracılığıyla veya avukatlarıyla katılır (HUAK m.15/6). Anlaşma imzalanacaksa, imzayı atan kişinin şirketi bu konuda temsile yetkili olması önemlidir; aksi hâlde anlaşmanın şirketi bağlayıp bağlamadığı tartışma konusu olabilir. Bu nedenle görüşmeye katılan kişinin yetkisini gösteren belgelerin hazır bulundurulması yararlıdır.
Arabuluculuk ücreti nasıl karşılanır?
Ticari arabuluculukta da HUAK m.18/A-12 ve 13’teki genel kurallar uygulanır: Anlaşma hâlinde ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit karşılanır; taraflara ulaşılamaması, katılım olmaması veya iki saatten kısa görüşmeler sonunda anlaşılamaması hâlinde iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir; iki saati aşan kısım aksi kararlaştırılmadıkça eşit paylaşılır. Bakanlıkça ödenen ve taraflarca karşılanan ücret, sonraki davada yargılama giderlerinden sayılır. Ücret tutarları her yıl tarifeyle belirlendiğinden burada yer verilmemiştir.
İlk toplantıya geçerli mazeretsiz katılmayan taraf, sonra açılan davada haklı çıksa bile masraf yaptırımına tabi olur (HUAK m.18/A-11). Ayrıntılar için arabuluculuk toplantısına gitmezsem ne olur yazısına bakabilirsiniz.
Ticari uyuşmazlıklarda anlaşma belgesinin özelliği nedir?
Ticari uyuşmazlıklar için kanun, anlaşma belgesinin ilam niteliği bakımından özel ve daha kolay bir kural öngörür. Genel kuralda taraflar, avukatları ve arabulucunun birlikte imzası gerekirken, ticari uyuşmazlıklarda avukatlar ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır (HUAK m.18/4).
Taraflardan birinin veya ikisinin de avukatı yoksa, ilam niteliği için arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınmalıdır (HUAK m.18/2). Şerhin nasıl alındığını arabuluculuk anlaşma belgesi ilam yerine geçer mi yazısında anlattık.
Anlaşılan hususlar hakkında taraflar artık dava açamaz (HUAK m.18/5). Taraflar anlaşamazsa, son tutanağın aslı veya arabulucunun onayladığı örneği dava dilekçesine eklenir; başvuru hiç yapılmadan dava açılmışsa dava usulden reddedilir (HUAK m.18/A-2). Ticari ilişkilerde sıkça görülen taksitli ödeme anlaşmalarında, taksitlerden biri ödenmezse ne olacağının (örneğin kalan borcun muaccel olması) belgede açıkça kararlaştırılması önem taşır.
İhtiyati haciz ve icra takibi varsa ne olur?
Ticari alacaklarda sık başvurulan ihtiyati haciz bakımından kanun özel bir kural getirir. Dava açılmadan önce ihtiyati haciz kararı alınmışsa, İİK m.264/1’deki dava açma süresi arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar işlemez (HUAK m.18/A-16). Aynı kural ihtiyati tedbir için HMK m.397/1’deki süre bakımından da geçerlidir.
Ayrıca arabuluculuk bürosuna başvurulduktan sonra başvuran taraf aleyhine uyuşmazlık konusuyla ilgili icra takibi yapılırsa, başvuran taraf son tutanaktan itibaren iki hafta içinde menfi tespit davası açıp talep ederek İİK m.72/2’den yararlanabilir (HUAK m.18/A-16).
İcra takibi başlatmadan önce arabulucuya gitmek gerekir mi?
TTK m.5/A, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasını şart koşar; icra takibini değil. Bu nedenle bir ticari alacak için icra takibi başlatmak, arabuluculuk şartına bağlı değildir. Ancak borçlu takibe itiraz eder ve alacaklı genel mahkemede itirazın iptali davası açmak isterse, bu dava TTK m.5/A kapsamında olduğundan önce arabulucuya başvurulması gerekir. Takibe itiraz üzerine izlenecek yolun seçimi, süreler bakımından da sonuç doğurduğundan dikkatle değerlendirilmelidir.
Zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin arabuluculuk sırasında işlemesi de durur (HUAK m.18/A-15). Ayrıntılar için arabuluculuk zamanaşımını durdurur mu yazısına bakabilirsiniz.
Tahkim şartı varsa arabuluculuk gerekir mi?
Özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif uyuşmazlık çözüm yoluna başvurma zorunluluğunun olduğu ya da taraflar arasında tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâllerde dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz (HUAK m.18/A-18). Ticari sözleşmelerde sıkça yer alan tahkim şartlarının geçerli olup olmadığı ve uyuşmazlığı kapsayıp kapsamadığı ise ayrıca değerlendirilmelidir.
Arabulucu şirketlerden birinin tarafını tutar mı?
Hayır. Arabulucu tarafsız ve bağımsızdır; taraflar arasında eşitliği gözetmek zorundadır (HUAK m.9). Arabulucu, görev yaptığı uyuşmazlıkla ilgili sonradan açılan davada taraflardan birinin avukatı olamaz (HUAK m.9/4). Tarafların ticari sırlarını içeren bilgi ve belgeler de, aksi kararlaştırılmadıkça gizli tutulur (HUAK m.4). Bu gizlilik yükümlülüğü yalnız arabulucuyu değil, taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişileri de kapsar (HUAK m.4/2).
Ne zaman avukata danışmak gerekir?
Bir uyuşmazlığın ticari dava sayılıp sayılmadığı, talebin “konusu bir miktar para olan” dava niteliği taşıyıp taşımadığı ve sözleşmedeki tahkim şartının etkisi her dosyada ayrı değerlendirme gerektirir. Yanlış yol seçimi usulden ret, süre ve masraf kaybına yol açabilir.
Genel çerçeve için zorunlu arabuluculuk nedir yazısına bakabilirsiniz. Somut dosyanızın değerlendirilmesi için bir avukattan destek alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Ticari davalarda arabuluculuk zorunlu mu?
Konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında evet (TTK m.5/A). Konusu para olmayan ticari davalarda dava şartı değildir.
Ticari arabuluculuk ne kadar sürer?
Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde süreci sonuçlandırır; zorunlu hâllerde bu süreyi en fazla iki hafta uzatabilir (TTK m.5/A-2).
İtirazın iptali davasından önce arabulucuya gitmek gerekir mi?
Ticari bir alacağa ilişkin icra takibine itiraz edilmişse ve itirazın iptali davası açılacaksa, bu dava TTK m.5/A kapsamındadır; önce arabulucuya başvurulmalıdır.
Ticari dava ne demek?
Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili hususlardan doğan davalar ile tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın TTK ve kanunda sayılan diğer düzenlemelerden doğan davalar ticari davadır (TTK m.4).
Sözleşmemizde tahkim şartı var, yine de arabulucuya gitmek gerekir mi?
Tahkim sözleşmesinin bulunduğu hâllerde dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz (HUAK m.18/A-18). Tahkim şartının geçerliliği ise ayrıca değerlendirilmelidir.
Dayanak mevzuat ve kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Yazı, 16 Kasım 2026 tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır; bu tarihten sonra mevzuat ve içtihat değişmiş olabilir.