Borç verdiğiniz kişi parayı geri ödemiyorsa izlenecek yol genellikle şöyledir: önce borcu ispatlayacak delilleri toplarsınız, sonra borçluyu ispatlanabilir bir yolla ödemeye çağırırsınız, sonuç alamazsanız icra takibi başlatır veya alacak davası açarsınız. Sürecin başarısı büyük ölçüde elinizdeki belgelere bağlıdır. Bu yazıda borç verdim geri ödemiyor diyenlerin bilmesi gereken ispat kurallarını, ihtar, icra takibi, dava ve arabuluculuk aşamalarını sade bir dille anlatıyoruz.
Borç para vermek hukuken ne anlama gelir?
Birine geri ödenmek üzere para vermek, kanunda “tüketim ödüncü sözleşmesi” olarak düzenlenir. Bu sözleşmede ödünç veren bir miktar parayı karşı tarafa devreder; ödünç alan da aynı miktarı geri vermeyi üstlenir (TBK m.386).
Geri ödeme için belirli bir gün ya da bildirim süresi kararlaştırılmamışsa ve borcun istendiği anda ödeneceği de kararlaştırılmamışsa ödünç alan, ilk istemden başlayarak altı hafta geçmedikçe parayı geri vermek zorunda değildir (TBK m.392). Yani geri ödeme zamanı hiç konuşulmadan verilen bir borçta, önce geri ödemeyi talep etmeniz ve bu sürenin geçmesini beklemeniz gerekir.
Ticari olmayan ödünç sözleşmelerinde, taraflar kararlaştırmadıkça faiz istenemez (TBK m.387). Bu kural sözleşme faizine ilişkindir; borçlunun ödemeyi geciktirmesi durumunda işleyen temerrüt faizi ayrı bir konudur (TBK m.120). Faiz oranları ve hesaplanması somut dosyaya göre değerlendirilir.
Borç verdiğimi nasıl ispat ederim?
İspat, bu tür uyuşmazlıkların en kritik noktasıdır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre bir hakkın doğumu, devri veya sona ermesi amacıyla yapılan hukuki işlemler, yapıldıkları zamanki değeri kanunda belirlenen sınırı aşıyorsa senetle ispat edilmelidir (HMK m.200). Buradaki “senet”, borcu gösteren ve borçlunun imzasını taşıyan yazılı belge anlamına gelir.
Bu sınır her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir ve borcun verildiği tarihteki sınır esas alınır (HMK Ek m.1). Günümüzde sıradan borç ilişkilerinin büyük kısmı bu sınırı aştığından, pratikte yazılı belge çoğu zaman belirleyici olur.
Senetle ispat zorunluluğunun bazı istisnaları vardır:
- Delil başlangıcı: Borcu tek başına ispata yetmese de onu muhtemel gösteren ve borçlunun verdiği veya gönderdiği bir belge varsa tanık dinlenebilir (HMK m.202). Borçludan gelen yazılı bir mesaj veya e-posta somut olaya göre bu nitelikte sayılabilir; değerlendirme mahkemeye aittir.
- Yakın akrabalık: Altsoy ve üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin ve damat arasındaki işlemlerde tanık dinlenebilir (HMK m.203/a).
- Karşı tarafın açık muvafakati: Karşı taraf tanık dinlenmesine açıkça onay verirse tanıkla ispat mümkündür (HMK m.200/2).
Senetle ispat edilemeyen durumlarda karşı tarafa yemin teklif etmek de kanunda öngörülen delillerdendir (HMK m.225 vd.).
Banka havalesinde açıklama çok önemlidir. Yargıtay'ın yerleşik görüşüne göre açıklaması olmayan bir havale veya EFT, var olan bir borcun ödenmesi amacıyla yapılmış sayılır. Paranın borç olarak verildiğini ispat yükü parayı gönderene düşer. Borç verirken açıklama kısmına "borç" veya "ödünç" yazmanız ve mümkünse ayrıca kısa bir yazılı belge almanız, ileride yaşanacak ispat sorunlarını büyük ölçüde azaltır.
Borçluyu ödemeye nasıl çağırırım?
Borcun vadesi gelmiş (muaccel) olsa bile borçlu, kural olarak alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer (TBK m.117). Temerrüt, borçlunun gecikmeden sorumlu hâle gelmesi ve temerrüt faizinin işlemeye başlaması gibi önemli sonuçlar doğurur.
Ödeme günü baştan kesin olarak belirlenmişse, o günün geçmesiyle borçlu ayrıca ihtara gerek kalmadan temerrüde düşer (TBK m.117/2). Vadesiz verilen borçlarda ise önce ödeme talep edilmelidir.
Bu çağrının ileride ispatlanabilir olması önemlidir. Telefonla veya sözlü yapılan talepleri ispatlamak zordur. Bu nedenle uygulamada en çok tercih edilen yol noter aracılığıyla ihtarname göndermektir. İhtarnamede borcun miktarı, dayanağı ve ödeme için verilen süre açıkça yazılır.
İcra takibi nasıl başlatılır?
Alacaklı, mahkeme kararı olmadan da icra dairesine başvurarak takip başlatabilir. Buna “ilamsız icra takibi” denir. Takip talebinde alacaklı ve borçlunun bilgileri, alacağın tutarı, varsa senet, senet yoksa borcun sebebi gösterilir (İİK m.58).
İcra dairesi borçluya ödeme emri gönderir. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde itiraz edebilir (İİK m.62). Süresinde yapılan itiraz takibi durdurur (İİK m.66).
Borçlu itiraz ederse alacaklının önünde iki temel yol vardır:
- İtirazın iptali davası: Alacaklı, itirazın kendisine tebliğinden itibaren bir yıl içinde mahkemede alacağını ispat ederek itirazın iptalini isteyebilir (İİK m.67). Bu süre geçse bile genel hükümlere göre alacak davası açma hakkı saklıdır.
- İtirazın kaldırılması: Takip, imzası borçlu tarafından kabul edilmiş veya noterce onaylanmış bir borç ikrarı belgesine dayanıyorsa, alacaklı altı ay içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını isteyebilir (İİK m.68).
Elinizde bono gibi bir kambiyo senedi varsa, daha hızlı işleyen kambiyo senetlerine özgü takip yolu da kullanılabilir. Bu konuyu senet (bono) rehberinde ayrıca anlattık.
- Delilleri toplayınSenet, borç ikrarı, banka dekontları, mesaj ve e-posta yazışmaları gibi tüm belgeleri bir araya getirin.
- Ödeme talep edinVadesiz borçta önce geri ödeme isteyin; mümkünse noter ihtarnamesiyle ve süre vererek.
- İcra takibi başlatınÖdeme yapılmazsa icra dairesine takip talebiyle başvurun; elinizde bono varsa kambiyo takibini değerlendirin.
- İtiraz olursa dava yoluna gidinBorçlu itiraz ederse süresi içinde itirazın iptali davası açın veya şartları varsa itirazın kaldırılmasını isteyin.
Doğrudan alacak davası açılabilir mi?
Evet. Alacaklı icra takibine hiç başvurmadan doğrudan alacak davası da açabilir. Malvarlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesidir (HMK m.2). Uyuşmazlık ticari bir iş veya tüketici işlemiyse görevli mahkeme değişebilir.
İcra takibi mi, dava mı sorusunun tek bir cevabı yoktur. Elinizde güçlü bir yazılı belge varsa icra takibi hızlı sonuç verebilir; borcun varlığı ciddi biçimde tartışmalıysa doğrudan dava açmak daha uygun olabilir. Karar verirken masraflar, süreler ve ispat imkânları birlikte değerlendirilmelidir.
Dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?
Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır; bu şart yerine getirilmeden açılan dava usulden reddedilir (HUAK m.18/A). Ancak bu zorunluluk her alacak için geçerli değildir.
Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu’nun 18/B maddesi zorunlu arabuluculuğu kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarıyla sınırlı olarak saymıştır. İki kişi arasındaki sıradan ödünç para uyuşmazlığı bu listede yer almaz.
Bununla birlikte:
- Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse (örneğin iki tacir arasında ticari işletmeyle ilgili bir alacak), konusu para olan alacak ve itirazın iptali davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A).
- Uyuşmazlık tüketici mahkemesinde görülecek nitelikteyse, kanundaki istisnalar dışında yine arabuluculuk dava şartıdır (6502 sayılı Kanun m.73/A).
Bu nedenle borcun hangi ilişkiden doğduğu, dava açmadan önce mutlaka değerlendirilmelidir. Arabuluculuk zorunlu olmasa bile taraflar isterse ihtiyari olarak arabulucuya gidebilir.
Alacağımı ne kadar süre içinde istemeliyim?
Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146). Zamanaşımı kural olarak alacağın muaccel olmasıyla, yani istenebilir hâle gelmesiyle işlemeye başlar (TBK m.149). Vadesiz verilen borçlarda başlangıç anının belirlenmesi somut olaya göre değerlendirilmelidir.
Borçlunun borcu kabul etmesi, kısmi ödeme yapması, dava açılması veya icra takibi başlatılması zamanaşımını keser (TBK m.154). Ayrıntılar için alacak zamanaşımı sürelerini anlattığımız yazıya bakabilirsiniz.
Borç bir kefil gösterilerek verilmişse kefilin sorumluluğu da ayrıca değerlendirilir; kefalet sözleşmesinin geçerlilik şartları bu noktada önem taşır.
Borç verirken nelere dikkat etmeliyim?
Uyuşmazlıkların çoğu, borç verilirken alınmayan basit önlemler nedeniyle büyür. Borç verirken şu noktalara dikkat etmek ileride ispat ve tahsil sürecini kolaylaştırır:
- Kısa bir yazılı belge alın. Borçlunun imzasını taşıyan, borcun miktarını, verildiği tarihi ve geri ödeme tarihini gösteren bir belge, en güçlü delillerden biridir. Belgenin karmaşık olması gerekmez; açık ve imzalı olması yeterlidir.
- Parayı bankadan gönderin ve açıklama yazın. Elden verilen paranın ispatı zordur. Banka yoluyla gönderimde açıklama kısmına “borç” veya “ödünç” yazmak, açıklamasız havaleye ilişkin karine nedeniyle önemlidir.
- Vadeyi belirleyin. Geri ödeme tarihi belirli bir gün olarak kararlaştırılırsa, o günün geçmesiyle borçlu ayrıca ihtara gerek kalmadan temerrüde düşer (TBK m.117/2).
- Güvence isteyin. Yüksek tutarlarda bono düzenlenmesi veya kefil gösterilmesi düşünülebilir. Bononun geçerli olması için kanundaki zorunlu unsurları taşıması, kefaletin geçerli olması için de kefilin el yazısı ve gerektiğinde eş rızası gibi şekil şartlarına uyulması gerekir.
- Yazışmaları saklayın. Borçluyla yapılan mesajlaşmalar, borcun kabul edildiğini veya ödeme sözü verildiğini gösterebilir. Bu kayıtları silmeyin ve mümkünse yedekleyin.
Bu önlemler, borçlunun ileride “bu para borç değil, hediyeydi” veya “size olan başka bir borcumu ödemiştiniz” gibi savunmalarına karşı sizi daha güçlü bir konuma getirir.
Ne zaman avukata danışmak gerekir?
Elinizde yazılı belge yoksa, borçlu borcu inkâr ediyorsa veya paranın borç değil başka bir amaçla verildiğini ileri sürüyorsa ispat meselesi teknik hâle gelir. Benzer şekilde icra takibine itiraz edildiğinde süreler kısadır ve hangi yolun seçileceği sonucu doğrudan etkiler.
Borcun ticari bir ilişkiden doğup doğmadığı, arabuluculuğun zorunlu olup olmadığı ve görevli mahkeme gibi usul konularında yapılacak bir hata da zaman ve masraf kaybına yol açabilir. Somut dosyanızın değerlendirilmesi için bir avukattan destek alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Borç verdiğim kişi geri ödemiyor, ilk ne yapmalıyım?
Önce borcu gösteren tüm belgeleri (senet, dekont, mesaj, e-posta) bir araya getirin. Ardından ispatlanabilir bir yolla, tercihen noter ihtarnamesiyle, ödeme için süre vererek borçluyu uyarın.
Senet olmadan verilen borç geri alınabilir mi?
Alınabilir, ancak ispat zorlaşır. Kanundaki sınırı aşan işlemler kural olarak senetle ispat edilir; delil başlangıcı sayılabilecek yazılı belgeler, yakın akrabalık gibi istisnalar veya karşı tarafın açık muvafakati varsa tanık da dinlenebilir (HMK m.200-203).
Havale açıklamasına borç yazmazsam ne olur?
Yargıtay'ın yerleşik görüşüne göre açıklamasız havale, mevcut bir borcun ödenmesi amacıyla yapılmış sayılır. Paranın ödünç verildiğini ispat yükü parayı gönderene düşer; bu nedenle açıklamaya "borç" yazmak önemlidir.
Borç için icra takibi mi açılmalı, dava mı?
Mahkeme kararı olmadan da icra takibi başlatılabilir. Borçlu yedi gün içinde itiraz ederse takip durur ve alacaklı bir yıl içinde itirazın iptali davası açabilir (İİK m.62, 67). Hangi yolun uygun olduğu elinizdeki belgeye göre değişir.
Borç alacağı kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Kanunda aksine hüküm yoksa alacaklar on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146). Ayrıntılar için alacak zamanaşımı rehberine bakabilirsiniz.
Dayanak mevzuat ve kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Yazı, 16 Kasım 2026 tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır; bu tarihten sonra mevzuat ve içtihat değişmiş olabilir.