Nafaka, boşanma kararıyla birlikte ömür boyu değişmeden kalan bir yükümlülük değildir. Kanuna göre irat biçimindeki nafaka, alacaklının yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümüyle kendiliğinden kalkar; alacaklının fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürmesi halinde ise mahkeme kararıyla kaldırılır. Tarafların malî durumu değişirse nafakanın artırılması veya azaltılması da istenebilir (TMK m.176). Bu yazıda nafaka artırım, azaltma ve kaldırma davalarının şartlarını ve sürecini anlatıyoruz.
Hangi nafaka türleri vardır?
Aile hukukunda farklı amaçlara hizmet eden nafaka türleri bulunur:
| Nafaka türü | Kime ödenir | Dayanak |
|---|---|---|
| Tedbir nafakası | Dava süresince eşe ve çocuklara | TMK m.169 |
| Yoksulluk nafakası | Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe | TMK m.175 |
| İştirak nafakası | Velayet kendisinde olan ebeveyne, çocuğun giderleri için | TMK m.182, m.327-330 |
| Yardım nafakası | Yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşecek altsoy, üstsoy ve kardeşlere | TMK m.364 |
Bu yazıda ağırlıklı olarak boşanmadan sonra ödenen yoksulluk nafakası ve iştirak nafakası üzerinde duruyoruz. Nafakadan farklı olarak kusura bağlı olan tazminat taleplerini boşanmada maddi ve manevi tazminat yazımızda anlattık.
Nafaka hangi hallerde kendiliğinden kalkar?
İrat biçiminde ödenmesine karar verilen maddi tazminat veya nafaka, şu iki halde kendiliğinden kalkar (TMK m.176/3):
- Nafaka alacaklısının yeniden evlenmesi,
- Taraflardan birinin ölümü.
Bu hallerde ayrıca dava açmaya gerek yoktur; nafaka yükümlülüğü kanun gereği sona erer. Ancak alacaklı evlendiği halde icra takibine devam ederse, borçlunun icra hukukundaki yollara başvurması gerekebilir.
Nafaka hangi hallerde dava ile kaldırılır?
Kanun, aşağıdaki hallerde nafakanın mahkeme kararıyla kaldırılacağını öngörür (TMK m.176/3):
- Fiilen evliymiş gibi yaşama: Nafaka alacaklısının resmî nikâh olmaksızın bir başkasıyla evli gibi yaşaması. Bu durumun tanık, belge ve benzeri delillerle ispatlanması gerekir.
- Yoksulluğun ortadan kalkması: Alacaklının düzenli bir gelir elde etmeye başlaması, miras kalması gibi nedenlerle artık yoksul sayılmaması.
- Haysiyetsiz hayat sürme: Alacaklının toplumun genel ahlak anlayışına aykırı, haysiyetsiz bir hayat sürmesi.
Bu sebeplerin varlığını, nafakanın kaldırılmasını isteyen taraf ispat etmelidir. Yoksulluğun ortadan kalkıp kalkmadığı değerlendirilirken alacaklının gelirinin düzenli olup olmadığı ve geçimini sağlamaya yetip yetmediği gibi unsurlar somut olaya göre incelenir.
Anayasa Mahkemesinin TMK m.175'teki "süresiz olarak" ibaresini iptal eden kararı 30 Haziran 2027'de yürürlüğe girecek ve mevcut nafakaları kendiliğinden sona erdirmeyecektir. Ayrıntılar için süresiz nafaka kalktı mı yazımıza bakabilirsiniz.
Nafaka kaldırma davasında nelere dikkat edilmeli?
Nafaka kaldırma davası, nafaka yükümlüsünün açtığı ve ispat yükünün büyük ölçüde onda olduğu bir davadır. Bu nedenle davayı açmadan önce dayanılacak sebebin hangi delillerle ispatlanacağı iyi değerlendirilmelidir. Özellikle “fiilen evliymiş gibi yaşama” iddiasında, tek seferlik bir görüşme veya arkadaşlık ilişkisi yeterli görülmeyebilir; birlikte yaşama, ortak hayat kurma gibi olguların ortaya konması gerekir.
Dava açılmış olması, nafaka ödeme yükümlülüğünü kendiliğinden durdurmaz. Karar verilinceye kadar nafakanın ödenmeye devam edilmesi gerekir. Nafaka kararlarında, kararın istinaf veya temyiz edilmesi de icrayı durdurmaz; kanun nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemeyeceğini açıkça belirtir (HMK m.350/1, m.367/1).
Nafaka artırım ve azaltma davası hangi şartlarda açılır?
Kanun, tarafların malî durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hallerde iradın (aylık nafakanın) artırılmasına veya azaltılmasına karar verilebileceğini öngörür (TMK m.176/4).
Genellikle nafaka alacaklısı açar. Zaman içinde yaşam giderlerinin artması, alacaklının ihtiyaçlarının çoğalması veya yükümlünün gelirinin yükselmesi gibi durumlar ileri sürülür.
Genellikle nafaka yükümlüsü açar. Yükümlünün gelirinin azalması, işini kaybetmesi, yeni bakım yükümlülükleri doğması veya alacaklının gelirinin artması gibi durumlar ileri sürülür.
Mahkeme, tarafların ekonomik ve sosyal durumlarını yeniden araştırarak karar verir. Nafakanın belirlendiği tarihten bu yana geçen süre ve bu sürede tarafların hayatında meydana gelen değişiklikler, değerlendirmenin temelini oluşturur. Nafakanın ne kadar artırılacağı veya azaltılacağı için kanunda bir formül yoktur; hâkim somut olayın koşullarına göre takdir yetkisini kullanır.
Hâkim, istem hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen nafakanın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini de karara bağlayabilir (TMK m.176/5). Böyle bir hüküm kurulmuşsa her yıl yeniden dava açmaya gerek kalmayabilir.
Anlaşmalı boşanmada belirlenen nafaka değiştirilebilir mi?
Evet. Anlaşmalı boşanma protokolünde kararlaştırılan nafaka da hâkim onayıyla karara geçtiğinden, diğer nafakalar gibi kanundaki şartlar gerçekleşirse artırılabilir, azaltılabilir veya kaldırılabilir. Kanun, irat biçimindeki nafakanın tarafların malî durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hallerde değiştirilebileceğini genel olarak düzenler (TMK m.176/4).
Bununla birlikte protokolde nafakanın ileriki yıllarda nasıl artırılacağına dair açık bir düzenleme varsa, bu düzenleme dava sonucunu etkileyebilir. Protokol hükümlerinin somut olaya etkisi dosya bazında değerlendirilmelidir.
İştirak (çocuk) nafakası nasıl değiştirilir?
Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK m.182). Nafaka miktarı, çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri dikkate alınarak belirlenir (TMK m.330).
Durumun değişmesi halinde hâkim, istem üzerine nafaka miktarını yeniden belirler veya nafakayı kaldırır (TMK m.331). Örneğin çocuğun okula başlaması, sağlık giderlerinin artması veya ebeveynlerden birinin gelirinin önemli ölçüde değişmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.
İştirak nafakası kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar devam eder. Çocuk ergin olduğu halde eğitimi devam ediyorsa, ana ve baba durum ve koşullara göre kendilerinden beklenebilecek ölçüde eğitim sona erinceye kadar çocuğa bakmakla yükümlüdür (TMK m.328). Ergin olan ve eğitimi süren çocuk bu nafakayı uygulamada kendisi talep eder; talebin dayanağı (TMK m.328/2 veya yardım nafakası) uygulamada farklı değerlendirilebilmektedir.
Velayet değişirse iştirak nafakası ne olur?
Velayetin değiştirilmesi halinde iştirak nafakası yükümlüsü de değişebilir. Çocuk artık diğer ebeveynin yanında kalıyorsa, daha önce nafaka ödeyen ebeveyn bu kez nafaka talep edebilir. Velayet değişikliği davasıyla birlikte iştirak nafakasının kaldırılması ve yeni bir nafaka belirlenmesi istenebilir. Velayetin hangi hallerde değiştirildiğini velayet nasıl belirlenir yazımızda anlattık.
Nafaka davası nerede ve nasıl açılır?
- Görevli mahkeme: Aile mahkemesi; aile mahkemesi olmayan yerlerde görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi.
- Yetkili mahkeme: Boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m.177).
- Yargılama usulü: Her çeşit nafaka davasında basit yargılama usulü uygulanır (HMK m.316/1-ç). Bu usulde dilekçe aşaması daha kısadır.
- Arabuluculuk: Nafaka davaları için dava açmadan önce arabulucuya başvurma zorunluluğu yoktur.
Nafaka davalarında hangi deliller önemlidir?
Nafaka artırım, azaltma ve kaldırma davalarında mahkeme, tarafların ekonomik ve sosyal durumlarını yeniden inceler. Bu nedenle şu tür bilgi ve belgeler önem taşır:
- Tarafların gelirlerini gösteren maaş bordroları, sosyal güvenlik kayıtları ve vergi kayıtları,
- Tapu, araç ve banka kayıtları gibi malvarlığı bilgileri,
- Kira, sağlık, eğitim gibi düzenli giderleri gösteren belgeler,
- Nafaka kaldırma davalarında, alacaklının fiilen evliymiş gibi yaşadığını veya yoksulluğunun ortadan kalktığını gösteren tanık beyanları ve belgeler.
Mahkeme ayrıca kolluk aracılığıyla tarafların sosyal ve ekonomik durumunu araştırabilir. Delillerin hukuka uygun yollarla toplanması gerekir; özellikle özel hayatın gizliliğine müdahale eden yollarla elde edilen deliller sorun yaratabilir.
Nafaka ödenmezse ne olur?
Nafaka kararı ilam niteliğindedir ve ödenmeyen nafaka için icra takibi başlatılabilir. Ayrıca nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu hakkında, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. Hapsin uygulanmasına başlandıktan sonra borç ödenirse borçlu tahliye edilir (İİK m.344).
Borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması için dava açmışsa, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir (İİK m.344/2). Bu nedenle nafaka yükümlüsünün ödemeyi kendiliğinden kesmek yerine dava yoluna gitmesi gerekir.
Ne zaman avukata danışmak gerekir?
Nafaka kaldırma davalarında özellikle “fiilen evliymiş gibi yaşama” ve “yoksulluğun ortadan kalkması” iddialarının ispatı, delillerin hukuka uygun yollarla toplanmasını gerektirir. Nafaka artırım ve azaltma davalarında da tarafların ekonomik durumlarının doğru ortaya konması sonucu doğrudan etkiler. Nafaka davalarında tarafların gelir ve giderlerine ilişkin belgeleri önceden hazırlamak süreci hızlandırır. Ayrıca Anayasa Mahkemesinin süresiz nafakaya ilişkin kararı ve olası yeni düzenlemeler, açılacak davanın zamanlaması ve dayanakları bakımından ayrıca değerlendirilmelidir. Somut dosyanızın değerlendirilmesi için bir avukattan destek alabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Nafaka ne zaman kendiliğinden biter?
İrat biçiminde ödenen yoksulluk nafakası, alacaklının yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü halinde kendiliğinden kalkar (TMK m.176/3). Diğer hallerde nafakanın kaldırılması için dava açmak gerekir.
Nafaka alan eşin sevgilisi varsa nafaka kesilir mi?
Kanun, alacaklının evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşamasını mahkeme kararıyla nafakanın kaldırılması sebebi sayar. Bu durumun dava açılarak ispatlanması gerekir; kendiliğinden ödeme kesilmemelidir.
Nafaka artırım davası nerede açılır?
Boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m.177). Davaya aile mahkemesi bakar.
Nafaka kaldırma davası açınca ödemeyi durdurabilir miyim?
Hayır. Dava açılması ödeme yükümlülüğünü kendiliğinden durdurmaz. Ancak kaldırma veya azaltma davası açılmışsa, icra mahkemesi tazyik hapsinin uygulanmasını bu davanın sonuna bırakabilir (İİK m.344/2).
Dayanak mevzuat ve kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Yazı, 16 Kasım 2026 tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır; bu tarihten sonra mevzuat ve içtihat değişmiş olabilir.